13 Δεκεμβρίου 2017

Εκτιμώντας τις Αξίες που θεμελιώνουν την Κοινωνία μας

Ποιές είναι οι αξίες μας; Από πού πηγάζουν; Πώς δημιουργήθηκε αυτό που σήμερα θεωρούμε δυτική σκέψη;

Τα κύματα λαϊκισμού που παρατηρούμε τον τελευταίο καιρό έχουν οδηγήσει πολλούς – θρησκευόμενους και μη συμπολίτες μας στην Ευρώπη – σε πνευματική ενδοσκόπηση. Το να αποσαφηνίσει κανείς τι είναι αυτό που οι σύγχρονες κοινωνίες της Δύσης εκπροσωπούν σήμερα, προϋποθέτει την δυνατότητα να μπορεί να εξηγήσει ποιές είναι οι αξίες που τις καθορίζουν, π.χ. τι σημαίνουν έννοιες όπως εθνική ταυτότητα, δημοκρατία, αξιοπρέπεια, κράτος δικαίου, πρόνοια, καπιταλισμός, επιστήμη, ανθρώπινα δικαιώματα, ηθική. Από πού προέρχονται;

Ο βρετανός κοινωνικός αναλυτής και συγγραφέας Νικ Σπένσερ στο βιβλίο του "Η Εξέλιξη της Δύσης: Πώς ο Χριστιανισμός έχει διαμορφώσει τις αξίες μας" (2016) υποστηρίζει πως οι βαθύτερες αξίες της σύγχρονης, φιλελεύθερης και κοσμικής κοινωνίας έχουν τις ρίζες τους στον Χριστιανισμό. Μας φαίνεται ριζοσπαστική μια τέτοια διαπίστωση; Την τελευταία δεκαετία οι νέοι αθεϊστές δηλώνουν πως οι δημοφιλείς αξίες των δυτικών κοινωνιών αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από τη θρησκεία και προέκυψαν όταν οι κοινωνίες τάχα απέρριψαν την "επιζήμια" επιρροή του Χριστιανισμού και επέτρεψαν στη δυτική σκέψη να δημιουργήσει τις σημερινές λαϊκές, χειραφετημένες κοινωνίες.

Αυτό όμως δεν αποτελεί ολόκληρη την αλήθεια, υποστηρίζει ο Σπένσερ. Οι αξίες των δυτικών κοινωνιών δεν γεννήθηκαν στα πλαίσια του Διαφωτισμού. Η μελέτη του βασίζεται σε πληθώρα ιστορικών, φιλολογικών και φιλοσοφικών πηγών, και αποδεικνύει ότι καθοριστικό ρόλο σ' αυτή την εξέλιξη είχε ο Χριστιανισμός. Αυτός αποτελεί τη βάση εννοιών όπως ο ανθρωπισμός, η κοσμική κοινωνία και – ναι, ώ ειρωνεία! – ο αθεϊσμός. Αυτό που πολλοί σήμερα θεωρούν αυτονόητο δικαίωμά τους, π.χ. την ισότητα όλων απέναντι στο νόμο ή την ελευθερία συνείδησης, έχει τις απώτερες ρίζες του όχι τόσο στα γραπτά ενός Βολταίρου, ούτε στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, αλλά στην παλαιοχριστιανική ιδέα περί αξιοπρέπειας του ανθρώπου στα μάτια του Θεού. Μπορεί η πορεία της Εκκλησίας στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι αιώνων να μην ήταν και τόσο τιμητική γι' αυτήν, όμως οι έννοιες που εκείνη μετέφερε στις κοινωνίες της επιρροής της είναι αυθεντικές και ποικιλοτρόπως χρήσιμες. Είναι οι χριστιανικές ιδέες που οδήγησαν στη δημιουργία του κράτους πρόνοιας, καθώς και όσον αφορά την επιστημονική σκέψη ο Σπένσερ θεωρεί τις σχέσεις Επιστήμης και Πίστης πολύ πιο συμβιωτικές από ό, τι μπορεί να υποθέσει κανείς.

Τέτοιου είδους θέματα δεν έχουν μόνο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον: Παραβλέποντας την χριστιανική βάση στην οποία στηρίζονται οι βαθύτερες αξίες μας, καθιστά δύσκολο το εγχείρημα υπεράσπισής τους σε μια κοινωνία που συνεχώς απομακρύνεται από τον Θεό και τον Λόγο Του. Πρέπει λοιπόν να αποτινάξουμε τη συλλογική αμνησία που χαρακτηρίζει τη σημερινή σκέψη όσον αφορά τον κεντρικό ρόλο του Χριστιανισμού στην εξέλιξη του δυτικού κοινωνικού μοντέλου.

6 Αυγούστου 2017

Η Μεταρρύθμιση και η Ανάπτυξη των Επιστημών

Δεν ήταν μόνο θρησκευτικές και δογματικές οι επιπτώσεις που είχε η Μεταρρύθμιση στον κόσμο μας. Ούτε περιορίστηκε στο θρησκευτικό χώρο. Απ΄ ότι φάνηκε στην πορεία της ιστορίας των χωρών όπου επικράτησε, οι συνθήκες για την ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας που εκείνη δημιούργησε ήταν θετικές. 

Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν, πως δεν είναι σύμπτωση η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης στο 16ο και 17ο αιώνα που ακολούθησε την θρησκευτική μεταρρύθμιση.

Απ΄ ότι λοιπόν δείχνουν τα διάφορα στοιχεία, ο προτεσταντισμός ως θρησκεία της ελευθερίας οδήγησε σε μια νέα εκκοσμίκευση. Η νέα ελευθερία σκέψης, πίστης και έρευνας οδήγησε στην επιστημονική ελευθερία και σε μεθόδους οι οποίες προσανατολίζονταν στην κριτική, την καινοτομία και την ατομική αναζήτηση της αλήθειας, ωθώντας τους στοχαστές στην ορθολογική διείσδυση του κόσμου. Η νέα επιστημονική έρευνα βασιζόταν στην μεταρρυθμιστική πεποίθηση ύπαρξης ενός Νομοθέτη και Δημιουργού. Η πίστη στη σταθερή βούλησή του Θεού ήταν αυτό που προσέφερε βεβαιότητα για τα θεμέλια της φύσης και την πορεία της ιστορίας.

Με την επέκταση της έννοιας του «γενικού ιερατεύματος» σε όλους τους πιστούς η Μεταρρύθμιση ενθάρρυνε τους επιστήμονες να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους από κάθε είδους εκκλησιαστική ή φιλοσοφική αρχή στο χώρο της γνώσης. Η επιστημονική μέθοδος προϋπέθετε και την ενασχόληση με το πείραμα, αναπόσπαστο μέρος της μεταρρυθμιστικής σημασίας της εργασίας.

Όμως, ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα για την επιρροή της Μεταρρύθμισης, θα πρέπει να θεωρηθεί ίσως η κατά λέξη ερμηνεία της Βίβλου – χαρακτηριστικό του πρώιμου προτεσταντισμού – που οδήγησε στην κατάργηση της θρησκευτικής σημασίας των φυσικών αντικειμένων, δημιουργώντας τις συνθήκες για να ανθήσουν οι επιστήμες.

Διαβάστε όλο το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής", τεύχος Μάη 2017. Κατεβάστε το άρθρο ηλεκτρονικά εδώ.

22 Απριλίου 2017

March for Science

Η επιστήμη τη στιγμή αυτή κινδυνεύει από πολλές πλευρές: στις ΗΠΑ, λ.χ. οι επιστήμονες που ερευνούν το κλίμα απειλούνται με στέρηση πόρων από τη νέα κυβέρνηση Τραμπ, στην Τουρκία πανεπιστημιακοί συνελήφθησαν μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα και στην Ουγγαρία η κυβέρνηση Όρμπαν απειλεί με κλείσιμο το Ευρωπαϊκό Κεντρικό Πανεπιστήμιο στη Βουδαπέστη.  «Εναλλακτικά γεγονότα» και ψεύτικες ειδήσεις (γνωστές ως «fake news») ταρακουνούν τα θεμέλια της γνώσης και της επιστημονικής αξιοπιστίας στη σύγχρονη κοινωνία.

Σήμερα, 22 Απριλίου, πολίτες συμμετάσχουν παγκοσμίως σε ειρηνικές, μη-κομματικές πορείες υπέρ της ελευθερίας και της ακεραιότητας της Επιστήμης. Τους σχεδιασμούς για τις παγκόσμιες πορείες των επιστημόνων σχολίασε ο καθηγητής και πρόεδρος της Ένωσης Φυσικών της Γερμανίας Ρολφ-Ντίτερ Χόηερ ως εξής: «Η επιστήμη είναι αγαθό υψηλής πολιτισμικής αξίας. Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν τα πάντα, αλλά αγωνίζονται για έγκυρη επιστημονική γνώση. Αυτό σημαίνει επίσης ότι
αποσαφηνίζουν τα αποτελέσματα, εάν είναι ελλιπή ή χαρακτηρίζονται από μεγάλη αβεβαιότητα. Η φυσική είναι ένα κλασσικό παράδειγμα εμπειρικής επιστήμης. Επιβεβαιώνει μια θεωρία μέσω των πειραμάτων, ή την τροποποιεί αν αυτή είναι ελλιπής ή και την αποκηρύττει εντελώς ως ψευδή. Για να μπορεί να το κάνει αυτό απαιτούνται ελευθερία καθώς και ορθολογικά επιχειρήματα εντός ενός επιστημονικού διαλόγου.»

Η επιστήμη βασίζεται στην κρίσιμη κληρονομιά της ελευθερίας σκέψης και λόγου που προωθήθηκε αρχικά από τη Μεταρρύθμιση και άρχισε να ακμάζει στις αρχές της σύγχρονης εποχής, τον 16ο και 17ο αιώνα. Ανάμεσα στα δεδομένα που την επηρέασαν είναι και η υποσυνείδητη αμφιβολία ότι μπορεί και να σφάλλει. Δεδομένου ότι κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει όλες τις απαντήσεις, υπάρχουν σοβαροί λόγοι για τους οποίους η ταπεινή αρχή του ενδεχόμενου σφάλματος είναι μια από τις πιο ισχυρές ιδέες της νεωτερικότητας.

15 Απριλίου 2017

Αναστήθηκε ο Χριστός;

Ο ιστορικός Jürgen Spiess εξετάζει τα επιχειρήματα. Μπορείτε να κατεβάσετε ολόκληρο το κείμενο του εδώ.

Τι σημαίνει να έχει κανείς ελπίδα; Όσον αφορά τη δική μου ζωή, η ελπίδα πρέπει να συμπεριλαμβάνει και το τέλος της ζωής μου, το θάνατο. Μια φιλοσοφία ικανή να συνοδεύσει ολόκληρη τη ζωή μου πρέπει να αντέχει και το θάνατό μου. Επειδή ως άτομο ελπίζω, και ως άτομο πεθαίνω. Όποιος θέλει να μου προσφέρει ελπίδα, αλλά παραβλέπει το θάνατο, όπως λ.χ. ο υπαρξισμός και ο μαρξισμός, δεν με υπολογίζει, επειδή το μέλλον μου αναπόφευκτα συμπεριλαμβάνει τον θάνατο, είναι μέρος της ύπαρξής μου και τέτοιες φιλοσοφίες και ιδεολογίες δεν με καλύπτουν.

Η Βίβλος, από την άλλη πλευρά, υποστηρίζει ότι ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, στην Ιερουσαλήμ πριν από 2000 χρόνια. Νίκησε το θάνατο. Όποιος πιστεύει σ' αυτόν, έχει ένα στόχο, μια ελπίδα για τη ζωή του, που ξεπερνά τον θάνατο. Αυτό είναι το πιο συναρπαστικό και προκλητικό μήνυμα της παγκόσμιας ιστορίας.

Τα Ευαγγέλια: πηγές ιστορικού υλικού
Η κύρια πηγή για τη ζωή του Ιησού είναι τα γραπτά της Καινής Διαθήκης. Εξω-βιβλικές μαρτυρίες που προσφέρουν κάτι για την ιστορία του, είναι σπάνιες. Για τις εξω-βιβλικές πηγές της εποχής τα γεγονότα στην επαρχία της Ιουδαίας ήταν ήσσονος σημασίας σε σχέση με την παγκόσμια πολιτική σκηνή.

Τα αρχαιότερα χειρόγραφα Ευαγγελίων που έχουν διατηρηθεί, είναι πολύ πιο παλαιά από εκείνα στα οποία οι αρχαίοι ιστορικοί στηρίζονται. Το παρόν κείμενο της Καινής Διαθήκης στηρίζεται σε παπύρους που χρονολογούνται από τον 4ο  αιώνα. Μεμονωμένα θραύσματα από τον 2ο αιώνα επίσης σώζονται. Και πάλι, η σύγκριση: Τα παλαιότερα διατηρημένα χειρόγραφα του Τάκιτου, ο Καίσαρας ή και ο Θουκυδίδης, γράφτηκαν τουλάχιστον 800, μερικές φορές ακόμη και 1300 χρόνια αργότερα. 

Ο άδειος τάφος
Όλα τα Ευαγγέλια αναφέρουν ότι ο τάφος του Ιησού βρέθηκε άδειος δύο ημέρες μετά τον ενταφιασμό του. Μάρτυρες του γεγονότος ήταν οι στρατιώτες (Ματθαίος 28, 11) που τάχτηκαν να τον φυλάξουν, οι γυναίκες (Λουκάς 24, 3) που θέλησαν να αλείψουν το σώμα του Ιησού και οι μαθητές (Ιωάννης 20, 4 ε.) που ειδοποιήθηκαν από τις γυναίκες. Ο άδειος τάφος δεν αμφισβητήθηκε ακόμα και από τους αντιπάλους των χριστιανών.

Η πιο κοινή λοιπόν ερμηνεία των περιγραφών της ανάστασης είναι: «Οι μαθητές εφηύραν το μήνυμα της ανάστασης για να δικαιολογήσουν τους εαυτούς τους και να αποφύγουν το στιγματισμό τους ως οπαδοί ενός αποτυχημένου αρχηγού». Γι’ αυτόν το λόγο εξαφάνισαν το πτώμα αφήνοντας τον τάφο άδειο.

Σε αντίθεση με το επιχείρημα αυτό πρέπει να υπολογίσει κανείς πως η σταύρωση του Ιησού σήμαινε για τους μαθητές το τέλος όλων των σχεδίων και των ελπίδων τους. Στην απελπισία τους, τράπηκαν σε φυγή (Μάρκος 14, 50), αρνήθηκαν ότι γνώριζαν τον Ιησού (Μάρκος 14, 72), κλείστηκαν μέσα από τον φόβο των Ιουδαίων (Ιωάννης 20, 19). Στη θεώρηση του άδειου τάφου, οι γυναίκες δεν ξέσπασαν σε θριαμβευτική αγαλλίαση του Πάσχα, αλλά σε φόβο και τρόμο (Μάρκος 16, 8), οι γυναίκες ανέφεραν την ανακάλυψή τους στους μαθητές οι οποίοι αρχικά ούτε καν να τις πιστέψουν ήθελαν (Λουκάς 24, 11). Με έκπληξη οι μαθητές που είδαν τον άδειο τάφο, επέστρεψαν στα σπίτια τους (Ιωάννης 20, 10), και στο παλιό τους επάγγελμα (Ιωάννης 21). Όλες αυτές οι αντιδράσεις δείχνουν ότι οι μαθητές ούτε καν μπορούσαν να φανταστούν την ανάσταση.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι μαθητές δεν κήρυξαν το μήνυμά τους σε μια απομακρυσμένη επαρχία, αλλά στην ίδια την Ιερουσαλήμ. Μόνο με μεγάλη δυσκολία θα μπορούσαν να «πουλήσουν» στους συνανθρώπους τους θρύλους, επειδή το κοινό εκεί είχε βιώσει τον Ιησού πριν από λίγες εβδομάδες (Πράξεις 2, 22 «… Αυτά τα ξέρετε εσείς οι ίδιοι πολύ καλά.»). Επιπλέον, η διακήρυξη τους αυτή ανταποκρίθηκε με γελοιοποίηση, νέα εχθρότητα και διωγμό. Πολλοί από τους πρώτους χριστιανούς πλήρωσαν με τη ζωή τους την μαρτυρία τους για την ανάσταση του Ιησού Χριστού. Για μια ψεύτικη ιστορία πόσοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να πεθάνουν; Πρέπει να υπήρξε κάτι εντελώς έξω από τα συνηθισμένα για να ξεσηκώσει τη ζωή των μαθητών, έτσι ώστε οι άλλοτε φοβισμένοι και γεμάτοι αμφιβολίες ψαράδες να κηρύττουν μέχρι το τέλος της ζωής τους άφοβα την ανάσταση του Ιησού στους ακροατές τους και να τους προσκαλούν να πιστέψουν σ’ Αυτόν.

Εμφανίσεις του Αναστημένου
Ο πιο σημαντική απόδειξη για την ανάσταση του Χριστού βρίσκεται στην πρώτη επιστολή του Παύλου στους Κορίνθιους (Α’ Κορινθίους 15, 3-8). Η επιστολή γράφτηκε το 54-57 μΧ. Γράφτηκε δηλαδή περίπου 20 χρόνια μετά τα γεγονότα της Ιερουσαλήμ. Ο Παύλος καλεί μάρτυρες του Αναστημένου, εν μέρει και ονομαστικά. Κατονομάζει τους παραλήπτες και δηλώνει ότι οι περισσότεροι μάρτυρες ακόμη ζουν. Πιστεύει δηλαδή ακράδαντα ότι οι δηλώσεις του αντέ-χουν κάθε εξέταση για επιβεβαίωση, γιατί είναι αναμενόμενο πως κάποιοι αμφιβάλλοντες Κορίνθιοι θα έκαναν χρήση αυτού του δικαιώματος τους να τις ερευνήσουν.

Εάν οι μάρτυρες που ο Παύλος αναφέρει δεν είδαν τον αναστημένο Χριστό, πρέπει κανείς να υποθέσει ότι περίπου 500 άτομα είχαν πέσει θύματα ψευδαίσθησης του ιδίου περιεχομένου. Εκτός από τον απίθανα μεγάλο αυτό αριθμό από αυτόπτες μάρτυρες, οφείλει κανείς να αναζητήσει εναλλακτική εξήγηση του γεγονότος του άδειου τάφου.

Οι Συνέπειες της Ανάστασης 
Με τη βοήθεια της ιστορικής έρευνας μπορεί να καταλήξει κανείς  στο συμπέρασμα ότι κατά το έτος 31 μΧ, έλαβε χώρα ανάμεσα στον μέλλοντα Ρωμαίο αυτοκράτορα  Αύγουστο και τον Μάρκο Αντώνιο η ναυμαχία του Ακτίου. Το να αποδεχτεί κανείς αυτό ως γεγονός δεν είναι δύσκολο. Οι λεπτομέρειες απασχολούν τις επιστημονικές συζητήσεις και τα επιστημονικά περιοδικά. 

Με την ίδια ιστορική μεθοδολογία όμως μπορεί να προσδιοριστεί ότι το 30 ή 33 μΧ, στην Ιερουσαλήμ, ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Το γεγονός της Ανάστασης όμως προκαλεί. Δεν είναι καθόλου ασήμαντο επειδή αφορά και τη δική μου τη ζωή. Απαιτεί την τοποθέτησή μου. Πώς αισθάνομαι για την προσφορά αυτή του Ιησού και αν υποστηρίζω ότι μόνο εκείνος μπορεί να απαντήσει στα ερωτήματά μου σχετικά με το θάνατο και αν υπάρχει ελπίδα μετά; Ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η οδός, η αλήθεια και η ζωή» (Ιωάννης 14, 6).

Η Καινή Διαθήκη μαρτυρεί ότι ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Είναι συνεπώς λογικό να ζει κανείς για χάρη του. Η ζωή αποκτά νόημα επειδή δεν είναι εκτεθειμένη στην ματαιότητα και τον μηδενισμό. Η ελπίδα που Εκείνος δίνει ξεπερνάει το θάνατο.

Ο Jürgen Spiess γεννήθηκε στο Dillenburg της Γερμανίας το 1949. Σπούδασε Ιστορία στο Giessen και απέκτησε το 1975 διδακτορικό στην Αρχαία Ιστορία από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εργάστηκε ως γραμματέας της Ιεραποστολής Φοιτητών στη Γερμανία (SMD) και είναι ο ιδρυτής του «Ινστιτούτου Πίστης και Επιστήμης».

29 Ιανουαρίου 2017

Η εποχή της μετα-αλήθειας

«Μετα-αλήθεια» είναι η λέξη που προστέθηκε επισήμως στο αγγλόφωνο λεξιλόγιο το 2016. Το λεξικό της Οξφόρδης την εξηγεί ως «συνθήκες υπό τις οποίες αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από προσφυγές στο συναίσθημα και την προσωπική πίστη» των ανθρώπων.

Φαινόμενα όπως το Brexit στη Βρετανία, ο μαχητικός λαϊκισμός και αντιευρωπαϊσμός στην Ευρώπη γενικά, καθώς και η εκλογή Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν πλέον σταθερές ενδείξεις ότι ο «δυτικός πολιτισμός» βρίσκεται υπό διάλυση και ότι οι δυτικές κοινωνίες βρίσκονται στο κατώφλι μιας νέας εποχής. Χαρακτηριστικά της εποχής αυτής είναι: διχασμένες και πολωμένες κοινωνίες, ρατσισμός και μια αυξανόμενη αντιπάθεια απέναντι στις μειονότητες, φαινόμενα απομονωτισμού και εθνο-λατρείας (π.χ. «αγοράζουμε ελληνικά» και «America first»), στροφή πέρα από τα ΜΜΕ προς τα κοινωνικά δίκτυα για ενημέρωση, καθώς και μια αντιπάθεια απέναντι στις πολιτικές και οικονομικές «ελίτ», ως τους κύριους υπαίτιους για τα δεινά της παγκοσμιοποίησης που πλήττουν τις δυτικές κοινωνίες. Στο πνευματικό επίπεδο, η «νέα» εποχή χαρακτηρίζεται από έναν αντι-διανοητισμό και αποστροφή της ορθολογικής σκέψης που στηρίζεται σε δεδομένα.

Κάποιες πρόσφατες αντιπαραθέσεις, όπως αυτή γύρω από τον ακριβή αριθμό πολιτών που ήσαν παρόντες κατά τηνορκωμοσία Τραμπ, σε αντίθεση με τον αριθμό παρευρισκομένων κατά την ορκωμοσία Ομπάμα το 2009, έχουν οδηγήσει στη δημιουργία νέων εννοιών όπως τα δήθεν «εναλλακτικά στοιχεία» που είχε στη διάθεσή του ο πρόεδρος Τραμπ ο οποίος δήλωσε πως οι παρευρισκόμενοι ξεπερνούσαν το ένα εκατομμύριο (κατ’ αυτόν, ο μεγαλύτερος αριθμός παρευρισκομένων σε ορκωμοσία προέδρου) σε αντίθεση με αυτά που έδειχναν συγκριτικές αεροφωτογραφίες. Αυτή η διαμετρικά αντίθετη με την κοινή λογική αντίληψη κάποιων σε ότι αφορά επιστημονικά δεδομένα (π.χ. η άρνηση των φαινομένων θερμοκηπίου ή και η πρόσφατη άρνηση αναγνώρισης των αεροφωτογραφιών κατά την ορκωμοσία) έχουν ξεσηκώσει την επιστημονική κοινότητα. Σε άρθρο τους ερευνητές φαινομένων αντίληψης και ψευδαίσθησης τονίζουν το εξής [1]: «Έχουμε, ξανά και ξανά,  παρατηρήσει σε επιστημονικά πειράματα, πως δεν πρέπει να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας απόλυτα. Ανεξάρτητα από το πόσο σίγουροι μπορούμε να νιώθουμε για την αντίληψη των συμβάντων γύρω μας, μπορεί να σφάλουμε ολότελα. Το πρόβλημα βρίσκεται στο ότι κανείς δεν βιώνει την πραγματικότητα άμεσα. Κάθε τι που παρατηρούμε, κάθε ήχος, κάθε συναίσθημά μας φιλτράρεται από το βιολογικό υλικό και μέσω της επεξεργασίας των πληροφοριών στον εγκέφαλό. … Αλλά ακόμα και αν οι αισθήσεις μας δεν μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε πλήρως τον κόσμο γύρω μας, υπάρχουν σαφείς κανόνες στην διαδικασία απόκτησης μιας αμερόληπτης γνώσης, όπως και τρόποι αντικειμενικής καταγραφής της πραγματικότητας. Είναι εδώ που η επιστημονική μέθοδος, και η έρευνα των ψευδαισθήσεων μπορεί να βοηθήσει.»


Πως οι αισθήσεις μας μπορούν να μας πείσουν πως αντικείμενα μπορούν να κυλίσουν από μόνα τους ενάντια την ανηφόρα. Δείτε το βίντεο εδώ

Και καταλήγουν πως στη νέα εποχή των πλαστών ειδήσεων και της μετα-αλήθειας η αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας και των μη-«εναλλακτικών δεδομένων» είναι πιο επιτακτική παρά ποτέ. Επιστήμονες και δημοσιογράφοι πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους σε μια κοινή προσπάθεια, γράφουν, και να μη διστάζουν να υψώσουν τη φωνή τους στις αναλήθειες, είτε πρόκειται για ανθρώπινα λάθη είτε για εσκεμμένη παραπλάνηση. Σχετικά με αυτό που τώρα ονομάζεται «μετα-αλήθεια» δεν πρόκειται παρά για μια ψευδαίσθηση, χωρίς καμία βάση στη πραγματικότητα. Η πραγματική αλήθεια είναι αδιάβρωτη από ανθρώπινες επιθυμίες, συναισθήματα ή πεποιθήσεις.

Το ερώτημα «τι είναι αλήθεια;» είναι παλιό. Η αντιπαράθεση του Ιησού με τους αντιπάλους του στην Καινή Διαθήκη άνοιξε νέους ορίζοντες σκέψης γι’ αυτούς, όταν π.χ. τους μιλούσε για τον διάβολο ως ψεύτη και ανθρωποκτόνο (Ιωάν. 8, 44-47) αλλά και η διδασκαλία του, πως η υπακοή στα λόγια του οδηγεί στην αλήθεια και τελικά στην ελευθερία: «εάν μείνητε εν τω λόγω τω εμώ, είσθε αληθώς μαθηταί μου, και θέλετε γνωρίσει την αλήθειαν και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει».


[1] Susana Martinez-Conde και Stephen L. Macknik, The Delusion of Alternative Facts. How science can guide the search for "actual" truth in our posttruth era (Η αυταπάτη εναλλακτικών γεγονότων. Πώς η επιστήμη μπορεί να καθοδηγήσει την αναζήτηση για "πραγματική" αλήθεια στην εποχή της μετα-αλήθειας), 27 Ιανουαρίου 2017, https://blogs.scientificamerican.com/illusion-chasers/the-delusion-of-alternative-facts/

14 Ιανουαρίου 2017

Διδάγματα από τη Φυσική σχετικά με τη Δεύτερη Εντολή

Σχετικά με το αρχαίο δημοκρίτειο ερώτημα «τι είναι ύλη;» επικρατούσε στις αρχές του περασμένου αιώνα η απλοϊκή αντίληψη πως τα άτομα αποτελούνται από ηλεκτρόνια, πρωτόνια και νετρόνια ως στοιχειώδη σωμάτια. Με τη θεωρία της σχετικότητάς του ο Αϊνστάιν, το 1905, απάντησε πως η ύλη είναι ενέργεια και κίνηση. Αλλά μέχρι σήμερα η επιστήμη ψάχνει για βαθύτερη απάντηση στο ερώτημα αυτό[1].

Όλα ήρθαν άνω κάτω στην επιστημονική σκέψη όταν ο Αϊνστάιν κατάφερε να δώσει εξήγηση στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, επιβεβαιώνοντας τα ευρήματα του Πλανκ περί ακτινοβολίας του μαύρου σώματος, πως δηλαδή ακτινοβολία εκπέμπεται σε συγκεκριμένα ποσά ενέργειας (κβάντα) ανάλογα με τη συχνότητά της. Μέχρι τότε η επιστήμη θεωρούσε πως το φως (και η ακτινοβολία γενικά) μεταδίδεται μόνο με μορφή (ηλεκτρομαγνητικών) κυμάτων. Όμως η εξήγηση του φωτοηλεκτρικού φαινομένου προϋπέθετε το φως να έχει ιδιότητα σωματίων. Οι δύο αυτές ιδιότητές αντιφάσκουν μεταξύ τους και η ανθρώπινη λογική δεν είναι σε θέση να συμβιβάσει τη συμπεριφορά σωματίων με μια συμπεριφορά κυμάτων.

Λίγα μόνο χρόνια μετά την ανακάλυψη του Πλανκ σχετικά με το φως, ο γάλλος φυσικός Λουί ντε Μπρολί υπέθεσε πως όχι μόνο το φως αλλά και η ύλη, σε μικροσκοπικό πλαίσιο, συμπεριφέρεται ως «κύμα». Η παράξενη αυτή υπόθεσή του επιβεβαιώθηκε λίγο αργότερα σε πείραμα από τους αμερικανούς φυσικούς Clinton Davisson και Lester Germer. Φανταστείτε ένα άτομο υδρογόνου να εκτοξεύεται σε μία οθόνη που περιέχει δύο μικροσκοπικές οπές. Θα υποθέταμε πως το άτομο αυτό θα περνούσε είτε από την μία είτε από την άλλη οπή, ποτέ όμως ταυτόχρονα και από τις δύο. Τα πειράματα των Davisson και Germer όμως έδειξαν σαφή αποτελέσματα, ότι παραδόξως υλικά σωμάτια είναι σε θέση να «περάσουν» ταυτόχρονα και από τις δύο οπές, δημιουργώντας την γνωστή εικόνα συμβολής, κάτι ασυμβίβαστο με την έννοια του ατόμου ως σωμάτιο.


Περίθλαση ηλεκτρονίων, παρόμοια με τα πειράματα των Davisson και Germer.

Η υπόθεση του ντε Μπρολί επιβεβαίωσε πως τόσο το (άυλο) φως όσο και τα υλικά σωμάτια μας  προβληματίζουν με μια «παράδοξη συμπεριφορά» στον μικρόκοσμο. Κι επειδή οι επιστήμονες δεν μπορούν να συμβιβάσουν το «ασυμβίβαστο», τα αποδέχονται πλέον ως συμπληρωματικές όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Ο όρος που επικράτησε κατονομάστηκε από τον δανό φυσικό Niels Bohr ως Αρχή της Συμπληρωματικότητας.

Φαινόμενα σαν κι αυτά μας «απαγορεύουν» να προσδιορίσουμε με σαφήνεια την ουσία της ύλης ή και του φωτός, γεγονός που οδήγησε τον Άρθουρ Κέσλερ να γράψει χαρακτηριστικά: «Η μοντέρνα Φυσική μοιάζει σα να υπακούει στη Δεύτερη Εντολή: Ου ποιήσεις σ’ εαυτώ είδωλον  – ουδέ του Θεού ουδέ των πρωτονίων»[2]. Παρόλο που το ύφος του ρήματος του Κέσλερ δεν ήταν παρά ειρωνικό, εξέφραζε στην κυριολεξία μια αλήθεια! Η Δεύτερη Εντολή όντως μιλάει για ειδωλολατρία που βρίσκεται πέρα από τις ειδωλολατρικές παραδόσεις του πρωτόγονου ανθρώπου. Η Πρώτη Εντολή αποκλείει την τοποθέτηση ειδώλων πλάι στον Κύριο και Δημιουργό του Σύμπαντος. Η Δεύτερη απαγορεύει την άπρεπη λατρεία του Θεού.

Ο δυαδισμός της ύλης και του φωτός και η εξήγηση που προσφέρει η κβαντική φυσική οδήγησαν την επιστημονική κοινότητα σ’ αυτό που έγινε γνωστό ως η Αρχή της Αβεβαιότητας. Σύμφωνα μ’ αυτή είναι αδύνατο να μετρηθεί ταυτόχρονα και με ακρίβεια – ούτε πρακτικά ούτε και θεωρητικάη θέση και η ορμή (ταχύτητα) ενός σωματίου. Η απροσδιοριστία αυτή δεν προκαλείται από ανακρίβεια στην παρατήρηση των φαινομένων στο μικρόκοσμο αλλά είναι μια ουσιαστική, παρ’ ότι αινιγματική, ιδιότητα του μικρόκοσμου η οποία επιβεβαιώνεται πειραματικά[3]. Επιστημονικά δεν μπορούμε, σε αντίθεση με την μέχρι τότε επικρατούσα αντίληψη περί αιτιοκρατίας[4], να προσδιορίσουμε την ακριβή αιτία ενός μεμονωμένου γεγονότος παρά μόνο στατιστικά. Η διαπίστωση αυτή έφερε τα άνω-κάτω στο φιλοσοφικό οικοδόμημα της εποχής που βασιζόταν στην αιτιοκρατία. Γι’ αυτό και η Αρχή της Αβεβαιότητας θεωρείται σημαντική πέρα από τον στενό επιστημονικό τομέα. Κάποιοι είδαν στην ανακάλυψη αυτή ένα παραθυράκι που άνοιξε η επιστήμη για παρέμβαση του Θεού στη Φύση! Όπως και νάχουν τα πράγματα, η Φυσική φαίνεται πως καταδεικνύει όρια στην ανθρώπινη σκέψη. Το ερώτημα «τί είναι ύλη;» δεν βρίσκει εύκολη απάντηση. Στη προσπάθεια του ανθρώπου να προσεγγίσει την εξήγησή της η Αρχή της Αβεβαιότητας του «απαγορεύει» τον απ’ ευθείας προσδιορισμό, όπως σοφά διαπίστωσε ο Κέσλερ.

Η Δεύτερη Εντολή[5] είναι η μόνη εντολή στην οποία ο Θεός χρησιμοποιεί εκτεταμένη περιγραφή του χαρακτήρα Του, π.χ. ότι είναι Θεός «ζηλότυπος, ανταποδίδωντας αμαρτίας», αλλά και Θεός ελέους. Η εκτεταμένη αυτή περιγραφή του Θεού δίνει στη Δεύτερη Εντολή μια ιδιαίτερα σημαντική χροιά. Μιλάει για ειδωλολατρία που δεν διακρίνεται άμεσα ως τέτοια. Το να θέλει ο άνθρωπος να κάνει «ομοίωμα» των όσων είναι «εν τω ουρανώ άνω», δηλαδή της παρουσίας του Θεού, προϋποθέτει βαθειά κατανόηση του αντικειμένου απεικόνισης. Κατά πόσο κάτι τέτοιο είναι δυνατό, ενόψει των ανθρωπίνων ικανοτήτων – π.χ. μιας βέλτιστης νοητικής εργαλειοθήκης ή μιας εξαίσιας καλλιτεχνικής ευαισθησίας –, θα πρέπει πέρα για πέρα να θεωρηθεί αμφισβητήσιμο επιχείρημα. Ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να εξηγήσει καλά-καλά τη Φύση που τον περιβάλλει, πώς να μπορέσει να απεικονίσει τον αόρατο Δημιουργό της. Η κατασκευή ομοιώματος του Θεού προϋποθέτει πλήρη αντίληψη του τι εστίν Θεός. Γι’ αυτό η απεικόνιση της υπερβατικής πραγματικότητας θάταν ένα πέρα για πέρα απλουστευτικό εγχείρημα. Θα περιόριζε, ίσως και αχρήστευε, κάθε καλοπροαίρετη ερμηνεία του;

Ένας από τους λόγους που κάνουν τον άνθρωπο να ξεχωρίζει από τον Δημιουργό είναι ότι το δημιούργημα εξ’ ορισμού δεν μπορεί να φτάσει το ανάστημα του γεννήματος. Ως δημιουργήματα του Θεού λοιπόν, μπορεί μεν να του μοιάζουμε σε πολλά χαρακτηριστικά, αλλά ποτέ δεν είμαστε φύση Του! Ως άνθρωποι ζούμε στο χώρο και τον χρόνο, ο Θεός όμως είναι άπειρος (δηλαδή πανταχού παρών) και αιώνιος. Ως άνθρωποι έχουμε περιορισμένη δύναμη και εξουσία στο περιβάλλον μας, ο Θεός όμως είναι παντοδύναμος. Ως άνθρωποι είμαστε ηθικά άδικοι (τουτέστιν αμαρτωλοί) και υπόλογοι, ο Θεός όμως είναι ηθικά δίκαιος και άγιος. Τέτοιου είδους χαρακτηριστικά μας καθιστούν υποδεέστερα όντα απέναντι στο Θεό και κάτω από την απαγόρευση της Δεύτερης Εντολής.

Στη συνομιλία του με την Σαμαρείτισα ο Ιησούς αναφέρεται στην ανάγκη αληθινής λατρείας του Θεού, δηλαδή «εν πνεύματι και αληθεία» (Ιωάν. 4, 23). Το θέμα δεν είναι απλό, ακριβώς επειδή ο Θεός είναι κυρίαρχος και προσδιορίζει τον Εαυτό του ως «Εγώ είμαι αυτός που είμαι» (Έξοδος 3, 14). Συμβαίνει κάτι παρόμοιο μ’ αυτό που σαν άνθρωποι επιχειρούμε να περιγράψουμε επακριβώς σε ότι αφορά τη φύση της ύλης ή του φωτός. Τα φυσικά φαινόμενα, ξεφεύγουν την ακριβή καταγραφή, όπως δείχνουν τα πειράματα της Φυσικής, κάνοντας αδύνατο το εγχείρημα να σχηματίσει ο άνθρωπος σαφή εικόνα της ύλης. Μέσω της Φύσης λοιπόν, και σύμφωνα με τη Γραφή, ο αόρατος Δημιουργός μας αποκαλύπτει πως «τα... αόρατα αυτού, δηλαδή η παντοτινή δύναμη και θεότητα, από την κτίση του κόσμου βλέπονται φανερά, νοούμενα δια μέσον των ποιημάτων...» (Ρωμ. 1, 20). Αναγκαστικά λοιπόν, το κάθε ανθρώπινο εγχείρημα απεικόνισης του υπερβατικού κόσμου δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε ασάφεια, διαστροφή και διαστρέβλωση τόσο σε ό,τι καθιστά την πραγματική ουσία του κόσμου, όσο και σε μία περιορισμένη αντίληψη περί Θεού, με οικτρές συνέπειες.

Οι συνέπειες είναι πρώτον, ότι οι άνθρωποι οδηγούνται σε λανθασμένη θεολογία επειδή απλουστεύουν τις ιδιότητες του Θεού στο σύνθετο σύνολό τους. Μπορεί κάποιοι θρήσκοι να δηλώνουν πως οι εικόνα του Εσταυρωμένου δεν είναι παρά ένα βοήθημα στην ορθή λατρεία τους. Ατενίζοντας την εικόνα – λένε – πως μπορούν να προσευχηθούν καλύτερα. Όμως ξεχνούν πως η εικόνα αυτή οδηγεί την ανθρώπινη προσήλωση στα πάθη και στον πόνο του Χριστού και έτσι σε μια απλουστευτική θεολογία του σύνθετου έργου που Εκείνος επιτέλεσε, επειδή ο Ιησούς Χριστός δεν είναι μόνο ο Εσταυρωμένος αλλά και ο Αναστημένος Κύριος της Οικουμένης. Άλλοι πάλι τρέφουν μέσα τους κάποια περιορισμένη αντίληψη για τον Θεό. Θεωρούν τον Θεό Καλό Πατέρα, Θεό που είναι Αγάπη, ξεχνώντας τις υπόλοιπες ιδιότητες Του που η Βίβλος επίσης μας αποκαλύπτει. Ο Θεός τους καταντάει βολικός, πειθαρχημένος, ο «θεούλης» των παιδικών προσευχών, θεός για όλα τα χατίρια, κι επειδή μας αγαπάει τον ανακηρύττουν περιεχόμενο ενός ευαγγελίου της ευμάρειας και της υγείας. Πίσω από τις δογματικές και θεολογικές διαφορές των χριστιανών, λοιπόν,  κρύβονται απλουστευτικές αντιλήψεις περί Θεού και συχνά οδηγούν τους πιστούς σε διαμάχες εξοργίζοντας τον Θεό και επιφέροντας κρίση πάνω στους ανθρώπους.

Δεύτερον, πλάθοντας μια εικόνα για τον Θεό, ο άνθρωπος σκοπεύει, με τον τρόπο αυτό, στην ιδιωτικοποίηση και κατοχή του. Ειδικά στις κοσμικές κοινωνίες του δυτικού κόσμου, στην Ευρώπη και την Αμερική, όπου στο όνομα της επιστήμης επιχειρείται ο περιορισμός της χριστιανικής μαρτυρίας στα πλαίσια των ορίων της εκκλησίας και της σκέψης περί Θεού στα πλαίσια της προσωπικής γνώμης του καθενός. Πίσω από τέτοιες νοοτροπίες βρίσκεται η τάση προσωπικής κατοχής του Θεού από τον άνθρωπο.

Ο αληθινός και ζωντανός Θεός είναι αλλιώς απ’ ότι εμείς τον φανταζόμαστε. Είναι Θεός «ζηλότυπος, ανταποδίδων τας αμαρτίας», διδάσκει η Δεύτερη Εντολή. Είναι ο Αρχιτέκτονας και ο Νομοθέτης της Φυσικής Τάξης. Αντιμέτωπος μ’ αυτή την πραγματικότητα ο άνθρωπος γρήγορα φτάνει στα όρια των δυνατοτήτων του.

Περίληψη άρθρου μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής", τεύχος Νοεμβρίου 2016. Δείτε όλο το άρθρο ηλεκτρονικά εδώ: http://filos-europe.com/areopagus-briefs/archives/62




[1]    Βλ. άρθρο μου «Τα Μυστήρια της Ύλης. Τα νεώτερα πειράματα στο CERN και η Φυσική των Υψηλών Ενεργειών στα ίχνη του Δημιουργού;» στον ιστότοπο http://filos-europe.com/areopagus-briefs/archives/34
[2]    Arthur Koestler, Οι ρίζες της σύμπτωσης, 2η έκδοση, 1974, σ. 41.
[3]    Θα μπορούσαμε ίσως να την παρομοιάσουμε με την όραση: Είναι αδύνατο να δούμε καθαρά ένα αντικείμενο που βρίσκεται πολύ κοντά στα μάτια μας, π.χ. την παλάμη του χεριού μας, και ταυτόχρονα τον φόντο πίσω. Μπορούμε να εστιάσουμε την όραση είτε σε κοντινό είτε σε μακρινό αντικείμενο, όχι όμως και στα δυο μαζί.
[4]    Ότι δηλαδή κάθε αποτέλεσμα πρέπει να έχει αιτία.
[5]    Έξοδος 20, 4-5; «Μη κάμεις σεαυτόν είδωλον, μηδέ ομοίωμα τινός, όσα είναι εν τω ουρανώ άνω, ή όσα εν τη γη κάτω ή όσα εν τοις ύδασιν υποκάτω της γης. Μη προσκυνήσης αυτά μηδέ λατρεύσεις αυτά, διότι εγώ Κύριος ο Θεός σου είμαι Θεός ζηλότυπος, ανταποδίδων τας αμαρτίας των πατέρων επί τα τέκνα τρίτης και τέταρτης γενεάς των μισούντων με και κάμνων έλεος εις χιλιάδας γενεών των αγαπώντων με και φυλατώντων τα προστάγματα μου».

6 Σεπτεμβρίου 2016

Τί πιστεύουν οι επιστήμονες για τον Θεό;

Όταν στις 8 Ιουλίου του 2009 ο αμερικανός πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα ανακοίνωσε τον διορισμό του διάσημου γενετιστή Francis Collins ως νέου διευθυντή των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας, πολλοί ειδήμονες εξέφρασαν δημόσια την αμφισβήτησή τους για το αν η πίστη του υποψηφίου τον καθιστά κατάλληλο για την θέση αυτή. Έδειχναν να ανησυχούν αν ένας ειλικρινής ευαγγελικός χριστιανός που πιστεύει σε θαύματα θα μπορούσε να εκπροσωπήσει αυτό που πολλοί θεωρούν ως την πλέον απτή τοποθέτηση  του κράτους απέναντι στην επιστήμη. Παρ’ όλο που ο διορισμός του Collins επισφραγίστηκε ομόφωνα από την Γερουσία των ΗΠΑ λίγο αργότερα,  η διαμάχη αυτή αντανακλά την ευρύτερη αντιπαράθεση εντός της επιστημονικής κοινότητας, μεταξύ εκείνων που πιστεύουν ότι θρησκεία και επιστήμη αποτελούν εντελώς διαφορετικές σφαίρες γνώσης, και εκείνων που βλέπουν την επιστήμη ως τον μόνο αληθινό τρόπο κατανόησης του σύμπαντος.
Η πιο πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη ανάμεσα σε επιστήμονες, μέλη της Αμερικανικής Ένωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης (AAAS), από το Κέντρο Ερευνών Pew τoν Ιούνιο του 2009 κατέδειξε ότι πάνω από το ήμισυ των επιστημόνων (51%) πιστεύουν σε κάποια μορφή θεότητας ή ανώτερης δύναμης. Συγκεκριμένα, το 33% των επιστημόνων λένε ότι πιστεύουν στον Θεό, ενώ το 18% πιστεύουν σε ένα παγκόσμιο πνεύμα ή μια ανώτερη δύναμη.
Το βιβλιαράκι του Daniel Vernet που γράφτηκε το 1971 και εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1982 με τίτλο «Πίστη και Αθεϊσμός Σήμερα», αποτελεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη, εμπλουτισμένη με προσωπικές μαρτυρίες επιστημόνων του 20ου αιώνα, κυρίως από τον γαλλόφωνο κόσμο. Το θέμα που πραγματεύεται, «Πόσοι από τους σημερινούς επιστήμονες δηλώνουν πίστη στο Θεό και πόσοι είναι άθεοι;» παραμένει ενδιαφέρον και στον 21ο αιώνα. Το αποτέλεσμα στο οποίο καταλήγει είναι παρόμοιο με αυτό της άνω έρευνας στην Αμερική. Αυτό ίσως αποτελεί έκπληξη για εκείνους που στην σημερινή εποχή θεωρούν την πίστη στο Θεό αναχρονισμό.
Η πίστη στον Θεό, τόσο στον 21ο όσο και στον 20ο αιώνα εξακολουθεί να αποτελεί το μήλον της έριδος στην επιστημονική και φιλοσοφική αναζήτηση. Η δεύτερη έκδοση του δοκιμίου του Vernet στα ελληνικά είναι διορθωμένη και εμπλουτισμένη με βιογραφικά και βιβλιογραφικά δεδομένα.
Μπροστά στο άγνωστο, ο επιστήμονας σταματάει, όχι από φόβο αλλά με περίσκεψη. Υποταγμένος στις δυνατότητες του νου του και μόνο, έχοντας συναίσθηση της αδυναμίας του, τη στιγμή αυτή αμφιβάλλει ακόμα και για τον ίδιο του τον εαυτό. 
Πιερ-Πωλ Γκρασσέ (Εσύ, ο μικρούλης θεός!), 1971

24 Αυγούστου 2016

Η Επιστήμη και τα Θαύματα της Βίβλου

Ο μαθηματικός Hans Rohrbach στο ομότιτλο δοκίμιό του επισημαίνει ότι ναι μεν τα θαύματα της Βίβλου δεν μπορούν να εξηγηθούν επιστημονικά αλλά ούτε μπορούν και να αμφισβητηθούν, επειδή η «διπλή άρνηση» της μοντέρνας Φυσικής προσφέρει στον άνθρωπο ξανά την ελευθερία επιλογής που είχε χάσει όσο η σκέψη του βρισκόταν φυλακισμένη στην αιτιοκρατική θεώρηση της Φύσης. Με την ελεύθερη βούληση που η επιστήμη του προσφέρει σήμερα, μπορεί να πει στον Θεό «ναι» ή «όχι». Η προσωπική αυτή επιλογή του μεταμοντέρνου ανθρώπου δεν μπορεί να αναιρεθεί από την επιστήμη. Αυτός που αποφάσισε να ζήσει με τον Θεό, πειραματίζεται –  σύμφωνα με τον Rohrbach  – την ευχάριστη επιβεβαίωση, πως οι σύγχρονες γνώσεις της Φυσικής δεν στέκονται ενάντια στην πίστη του.

Ο Rohrbach καταλήγει στην εξής διαπίστωση: «Οι Χριστιανοί σήμερα, με βάση τις γνώσεις της νεότερης Φυσικής, μπορεί να μην είναι σε θέση να αποδείξουν κατά βάθος πως η πίστη τους στηρίζεται στην αλήθεια, αλλά μπορούν να είναι βέβαιοι πως τίποτα δεν στέκεται αντίθετα. Μόνο μια ιδεαλιστική θρησκευτική υπερηφάνεια θα μπορούσε να το θεωρήσει αυτό ασήμαντο τη στιγμή που μια βαθειά στον επιστημονικό υλισμό ριζωμένη αθεΐα οδήγησε την Ευρώπη σε τόσο βαθύ σκοτάδι». 

Κατεβάστε το δοκίμιο εδώ.

4 Ιουλίου 2016

Η κβαντική θεωρία υποστηρίζει την ύπαρξη της ψυχής, λένε δύο φυσικοί


Στην εκπομπή Through the Wormhole τον Ιούνιο του 2011 παρουσιάστηκε μια θεωρία από δύο παγκοσμίου φήμης επιστήμονες της κβαντικής φυσικής, οι οποίοι λένε ότι μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη της ψυχής.

Σύμφωνα με τα λεγόμενά τους η επιθανάτια εμπειρία συμβαίνει όταν οι κβαντικές ουσίες που αποτελούν την ψυχή εγκαταλείψουν το νευρικό σύστημα και εισάγονται στο σύμπαν γενικότερα.

Η ιδέα τους πηγάζει από την αντίληψη του εγκεφάλου που είναι σαν ένας βιολογικός υπολογιστής, «με 100 δισεκατομμύρια νευρώνες και τις συναπτικές συνδέσεις τους, που ενεργούν ως δίκτυα πληροφόρησης», οι οποίες μπορούν να παραμείνουν στο σύμπαν, ακόμη και μετά το θάνατο, εξηγώντας τις αντιλήψεις εκείνων που είχαν σχεδόν μία εμπειρία θανάτου.

Ο αμερικανός Dr Stuart Hameroff και ο βρετανός φυσικός Sir Roger Penrose ανέπτυξαν αυτή την κβαντική θεωρία της συνείδησης υποστηρίζοντας ότι οι ψυχές μας περιέχεται μέσα σε δομές που ονομάζονται μικροσωληνίσκοι που ζουν μέσα στα κύτταρα του εγκεφάλου μας.

Σε μια επιθανάτια εμπειρία οι μικροσωληνίσκοι χάνουν την κβαντική τους κατάσταση, αλλά οι πληροφορίες στο εσωτερικό τους δεν καταστρέφονται. Ή σε απλούς όρους, η ψυχή δεν πεθαίνει αλλά επιστρέφει στο σύμπαν. Έτσι, είναι δεκτό ότι οι ψυχές μας είναι περισσότερο από την αλληλεπίδραση των νευρώνων στον εγκέφαλο. Στην πραγματικότητα κατασκευάζονται από την ίδια τη δομή του σύμπαντος – και μπορεί να υπάρχουν από την αρχή του χρόνου.

Ας πούμε ότι η καρδιά σταματά να χτυπά, το αίμα σταματά να ρέει, τότε οι μικροσωληνίσκοι χάνουν την κβαντική τους κατάσταση αλλά η κβαντική πληροφορία εντός των μικροσωληνίσκων δεν καταστρέφεται, δεν μπορεί να καταστραφεί, διανέμεται και διαχέεται στο σύμπαν γενικότερα.

Εάν ο ασθενής έχει αναβιώσει, από αυτή την κατάσταση τότε οι κβαντικές πληροφορίες μπορεί να πάνε πίσω στους μικροσωληνίσκους και ο ασθενής λέμε ότι είχε μια εμπειρία κοντά στο θάνατο. Σε περίπτωση όμως θανάτου του ασθενούς, η κβαντική πληροφορία μπορεί να υπάρξει έξω από το σώμα του επ ‘αόριστον – ως ψυχή.

Πηγή: ethernews.com

24 Φεβρουαρίου 2016

Η επιβεβαίωση βαρυτικών κυμάτων και η Βίβλος

Όλοι μας έχουμε παρατηρήσει, ότι, όταν ένα βοτσαλάκι  πέφτει στην θάλασσα, προκαλεί ομόκεντρους κύκλους στα ατάραχα νερά της. Το κύμα που προκαλεί ο άνεμος, ή ακόμα και ένα καταστροφικό τσουνάμι δεν διαφέρουν από αυτό το φαινόμενο παρά μόνο όσον αφορά στην ένταση. Τις φωνές και τους θορύβους γύρω μας τους αντιλαμβανόμαστε μέσω ηχητικών κυμάτων στην ατμόσφαιρα. Τις υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου όταν ξαπλώνουμε στην ακροθαλασσιά δεν τις νιώθουμε άμεσα ως κύματα φωτός, αλλά σίγουρα τις αντιλαμβανόμαστε στο δέρμα μας αργότερα αν δεν έχουμε βάλει αντηλιακό. Πολλά είδη κυμάτων υπάρχουν στο φυσικό περιβάλλον μας. Μερικά, όπως τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα που εκπέμπουν τα κινητά μας, οι ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί σταθμοί και οι ακτίνες Χ, δεν τα αισθανόμαστε άμεσα, αλλά εντοπίζεται η ύπαρξή τους μόνο μέσω συσκευών που είναι ικανές να τα ανιχνεύσουν.

Πριν από 100 χρόνια ο Άλμπερτ Αϊνστάιν με τη γενική θεωρία της σχετικότητας,  είχε προβλέψει την ύπαρξη κυμάτων του βαρυτικού πεδίου. Ήταν αόρατα για τα ανθρώπινα μάτια και για έναν ολόκληρο αιώνα η ανθρωπότητα δεν είχε την ικανότητα να τα ανιχνεύσει. Πολλοί μάλιστα είχαν αρχίσει  να αμφιβάλλουν, αν τελικά ο Αϊνστάιν είχε δίκαιο με τη θεωρία του.

Όλα όμως άρχισαν πριν από 1,3 δις χρόνια, όταν σε τεράστια απόσταση από τη γη, δύο μαύρες οπές, με γιγάντια ποσοστά βαρυτικής ενέργειας (περίπου 65 φορές τη μάζα του ήλιου μας) βρίσκονταν σε πορεία σύγκρουσης και όταν τελικά συγκρούστηκαν προκλήθηκε ένα τεράστιο βαρυτικό κύμα, που στις 14 Σεπτεμβρίου 2015 έφθασε στη γη και ανιχνεύτηκε ταυτόχρονα  από δύο ανιχνευτές βαρύτητας LIGO (Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory), που βρίσκονται, ο ένας στο Livingston, κοντά στο Λος Άντζελες, κι ο άλλος στο Χάνφορντ, στον κόλπο του Μεξικού.



Ακούστε την ώρα που τα βαρυτικά κύματα διαπερνούν τους ανιχνευτές LIGO: Ηχητικό μήνυμα από το διάστημα

Πρόσφατα, στις 11 Φεβρουαρίου, οι επιστήμονες των παρατηρητηρίων που ασχολούνται με τους ανιχνευτές ανακοίνωσαν την παρατήρηση τους. Σύμφωνα με μια επιστημονική δημοσίευση που περιγράφει λεπτομερώς το εύρημα, η βαρυτική αυτή εγγραφή του συμβάντος ταιριάζει με τις προσδοκίες μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο μαύρων οπών και επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις του Αϊνστάιν.

Οι ονομαζόμενες μαύρες οπές είναι από τα πιο παράξενα "αντικείμενα" του σύμπαντος. Έχουν πυκνότητα τόσο υψηλή που δεν μπορεί να φανταστεί ο νους και βαρυτικά πεδία τόσο ισχυρά ώστε ούτε το φως δεν μπορεί να δραπετεύσει μέσα από αυτές  (εξ΄ου και "μαύρες"). Η θεωρία του Αϊνστάιν προβλέπει την ύπαρξη τέτοιων ασυνήθιστων αντικειμένων. Καθώς οι μαύρες οπές κινούνται στο χώρο, τα έντονα βαρυτικά πεδία τους παραμορφώνουν τον ιστό του χωροχρόνου, δημιουργώντας κυματισμούς, τα ονομαζόμενα βαρυτικά κύματα. Παρά το γεγονός ότι ο πλούτος των στοιχείων παρατήρησης καταδεικνύει ότι μαύρες οπές υπάρχουν, μέχρι τώρα τα κύματα βαρύτητας που προέβλεπε η γενική θεωρία της σχετικότητας ξέφευγαν από την αντίληψη των ερευνητών.

Τι σημαίνει η ανακάλυψη αυτή για εμάς σήμερα; Καθώς οι αστρονόμοι καθορίζουν τη συχνότητα και την κατανομή των δυαδικών μαύρων οπών, θα αποκτήσουν μια καλύτερη κατανόηση του πώς αναπτύσσεται το σύμπαν. Προφανώς, η ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων επιβεβαιώνει το κύρος της γενικής θεωρίας της σχετικότητας.

Ένα σημαντικό απολογητικό ζήτημα που διευθετείται από την εν λόγω επιβεβαίωση σχετίζεται με τις φιλοσοφικές ιδέες που ενσωματώνονται στη γενική θεωρία της σχετικότητας. Το σημείο εκκίνησης για τον Αϊνστάιν στην ανάπτυξη της γενικής θεωρίας της σχετικότητας ήταν η αντίληψη ότι οι νόμοι της φυσικής είναι σταθεροί σε όλο το σύμπαν ανά πάσα στιγμή, μια έννοια που αντιστοιχεί στη βιβλική περιγραφή της δημιουργίας.

Σε συνδυασμό με την επέκταση του σύμπαντος, η γενική θεωρία της σχετικότητας υποστηρίζει σθεναρά το γεγονός ότι το σύμπαν είχε μια αρχή.

23 Ιανουαρίου 2016

Το μυστήριο της ενσάρκωσης

Δεν υπάρχει επιστημονική περιγραφή ή μαθηματική εξίσωση ικανή να περιγράψει την ενσάρκωση. Πρόκειται για ένα μοναδικό γεγονός, το οποίο, στο βαθμό που είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, ποτέ δεν συνέβη πριν ούτε θα επαναληφθεί. Οι μηχανισμοί της δημιουργίας που χρησιμοποίησε ο Θεός εξακολουθούν να βρίσκονται πέραν της δυνατότητας κατανόησης μας, έστω κι αν εμείς με ανυπομονησία εξακολουθούμε να ανακαλύπτουμε πώς αυτή η δημιουργία ξεδιπλώνεται στο χρόνο. 

Επίσης ξεπερνάει την κατανόησή μας και η διαδικασία με την οποία η ενσάρκωση έλαβε χώρα ως μοναδικό γεγονός, που δεν μπορούμε να μελετήσουμε στο εργαστήριο. Όμως, η απόδειξή της έρχεται σε μας μέσω της πίστης στην αποκάλυψη του Θεού και της εμπειρίας της αγάπης Του. 


Μερικές φορές είναι δύσκολο για εμάς τους επιστήμονες να παραδεχθούμε την ύπαρξη σφαιρών πέρα από την ικανότητα των προηγμένων τεχνολογικών μέσων που έχουμε στη διάθεσή μας. Σε άλλες περιπτώσεις, καθώς θαυμάζουμε τη βαθιά πολυπλοκότητα του κόσμου γύρω μας, μας φαίνεται αρκετά εφικτό ότι υπάρχουν κόσμοι που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε. Ιδιαίτερα  δε, ατενίζοντας την απλή φάτνη στην οποία βρισκόταν το παιδί, ο Ιησούς. Μας εκπλήττει η συνένωση πνευματικής και φυσικής σφαίρας, οι οποίες πλέον δεν διαχωρίζονται. Δημιουργός και πλάσμα συναντώνται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Η σπουδαιότητα αυτής της ένωσης φέρνει την υπόσχεση της ζωής σε όλους μας. 


Randy Isaac, PhD, Executive Director, American Scientific Affiliation, 12/2016

18 Ιανουαρίου 2016

Ιστορική μελέτη των σχέσεων θρησκείας-επιστήμης

Φιλοξενώ μέρος άρθρου του Ισίδωρου Ρούσσου που πρωτο-δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Αθήνα 9.84:

Οι σχέσεις ορθόδοξου χριστιανισμού και επιστημών, στη νοτιοανατολική Ευρώπη και την ανατολική Μεσόγειο, χαρτογραφήθηκαν για πρώτη φορά, στο πλαίσιο του Έργου NARSES που εκπονήθηκε και ολοκληρώθηκε από το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.

Σκοπός του έργου NARSES –που χρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα Αριστεία (ΕΣΠΑ) και εκπονήθηκε στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών– ήταν η χαρτογράφηση των σχέσεων επιστημών και θρησκείας από τον 4ο αιώνα μ.Χ. μέχρι τον 20ό αιώνα στις περιοχές της νοτιοανατολικής Ευρώπης και ανατολικής Μεσογείου. Συγκεκριμένα, το έργο μελέτησε τις σχέσεις αυτές σε κοινωνικοπολιτικά μορφώματα όπου η Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν, κατά περιόδους, είτε κυρίαρχο είτε μείζον δόγμα.

Η ιστορική μελέτη των σχέσεων θρησκείας και επιστήμης είναι απαραίτητη για την κατανόηση των σχέσεων κοινωνίας και επιστήμης. Το «ερώτημα του Needham» (γιατί κάποιες κοινωνίες αναπτύσσουν μια συγκεκριμένη επιστημονική πρακτική) είναι στενά δεμένο με αυτές τις σχέσεις.

Το έργο NARSES κάλυψε ένα κενό στην ιστοριογραφία: παρά το γεγονός ότι μια εκτεταμένη βιβλιογραφία ασχολείται με τις σχέσεις επιστημών και χριστιανισμού στη Δύση, αντίστοιχες μελέτες για τις περιοχές του Βυζαντίου, της οθωμανικής αυτοκρατορίας και των Βαλκανίων οι οποίες ανήκαν στη σφαίρα επιρροής της Ορθόδοξης Εκκλησίας, είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Η διεπιστημονική έρευνα του έργου φιλοδοξούσε να αποκαλύψει άγνωστες πτυχές των σχέσεων επιστημών και θρησκείας, με σημαντικές επιπτώσεις στην ανάλογη βιβλιογραφία η οποία αναπτύχθηκε σε σχέση με τις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες.

Το έργο NARSES ανέδειξε την πολυπλοκότητα των σχέσεων ορθοδοξίας-επιστημών. Από τον 3ο έως τον 8ο αιώνα οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι βυζαντινοί θεολόγοι επιχείρησαν να μελετήσουν τη Δημιουργία με τη βοήθεια των φιλοσοφικών εργαλείων των αρχαίων Ελλήνων. Όμως, από την εικονομαχία (711-843 μ.Χ.) και μετά, ένα μέρος των θεολόγων θα παραμερίσουν τις επιστήμες και την κοσμική γνώση, καθώς η εστίαση μετατοπίζεται από τον φυσικό κόσμο ως εικόνα της θείας δημιουργίας, στην εσωτερική ζωή του ανθρώπου ως εικόνα του Θεού. Η στάση αυτή ενισχύθηκε από το κίνημα των Ησυχαστών του 14ου αιώνα, που προώθησε την ιδέα της άμεσης επαφής μεταξύ του πιστού και της Δημιουργίας του Θεού, τον Κόσμο, χωρίς τη μεσολάβηση της ορθολογικής σκέψης, δηλαδή της επιστήμης. Παρόλα αυτά, την ίδια περίοδο οι επιστήμες ανθούσαν στο κόσμο του Βυζαντίου. Το NARSES ανέδειξε επίσης τις δυσκολίες της μετάβασης της Ανατολικής Ορθόδοξης εκκλησίας από την προ-νεωτερικότητα στη νεωτερικότητα. Καθώς οι ορθόδοξοι λαοί δεν μετείχαν άμεσα στην Αναγέννηση τον 15ο αι. και στην ανάδειξη των νέων επιστημών τον 16ο-17ο αι., ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός προκάλεσε τον 18ο αι. αντιπαραθέσεις που ενισχύθηκαν από την παραδοσιακή αντιπαλότητα μεταξύ της Δυτικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η διαμάχη για το πού ανήκει η Ορθοδοξία, στην ευρωπαϊκή Δύση ή στην ασιατική Ανατολή, έχει τις ρίζες της σε αυτή την περίοδο. 

Τα αποτελέσματα του NARSES βρίσκονται από 1η Δεκεμβρίου 2015 σε ανοικτή πρόσβαση στον ιστότοπο http://narses.hpdst.gr/project και περιλαμβάνουν:
  • Ανοιχτή βάση δεδομένων η οποία συγκεντρώνει, αποδελτιώνει και σχολιάζει τα θρησκευτικά κείμενα περί φύσης, τα επιστημονικά κείμενα περί θεολογίας και τις εκκλησιαστικές εγκυκλίους περί γνώσης και επιστήμης. Πρόκειται για τα σχετικά κείμενα σε ελληνική γλώσσα από τον 4ο αιώνα ως το 1960 (Βυζάντιο, ορθόδοξες κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και των ενετικών κτήσεων, ελληνικό κράτος).
  • Βιβλιογραφία για τις σχέσεις Ορθοδοξίας-επιστημών.
  • Κείμενα ανάλυσης και παρουσίασης των σχέσεων ορθοδοξίας-επιστημών από τον 4ο ως τον 20ό αιώνα.
  • Πρακτικά των συνεδρίων, συμποσίων και workshops.
  • Με το έργο NARSES εγκαινιάστηκε ένα νέο ερευνητικό πεδίο, που θα αποτελέσει το υπόβαθρο για τη διαθεματική συγκριτική έρευνα περί θρησκείας και επιστήμης μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Θα συνεισφέρει συνεπώς στον διάλογο μεταξύ θρησκείας και επιστήμης, καθώς και στον διάλογο κοινωνιών με διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις και ιστορίες.

19 Απριλίου 2015

Ο άνθρωπος της Απελπισίας

Πριν 35 χρόνια πέθανε ο γάλλος φιλόσοφος Ζαν Πωλ Σαρτρ. Μια σύντομη ανασκόπιση της ζωής και φιλοσοφίας του φιλόσοφου της απελπισίας:

«Το έργο μου απέτυχε. Δεν είπα όσα ήθελα να πω, αλλά ούτε είπα αυτά που ήθελα να πω... »[1]. Αυτά ήταν τα τελευταία λόγια του μεγάλου φιλόσοφου και λογοτέχνη του 20ου αιώνα, Ζαν Πωλ Σαρτρ. Πέθανε άρρωστος και τυφλός στα 75 του χρόνια στις 15 του Απρίλη 1980.

Τα λόγια του, λίγο πριν πεθάνει, εξέφραζαν απελπισία: «O κόσμος είναι άσχημος, κακός, χωρίς ελπίδα. Όμως αντιστέκομαι γιατί ξέρω ότι θα πεθάνω μέσα στην ελπίδα, μια ελπίδα που μένει να αποδειχτεί.» Η ελπίδα του Σαρτρ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα ενός παραλογισμού απέναντι στο αδιέξοδο. Δεν πίστευε στο Θεό. H ελπίδα για την οποία μιλούσε δεν ήταν ελπίδα που υπερβαίνει το θάνατο. Δίδασκε ότι δεν υπάρχει θεός, κι επειδή δεν υπάρχει, το νόημα της ανθρώπινης ζωής είναι απροσδιόριστο. O άνθρωπος είναι «εγκαταλειμμένος», «ελεύθερος». Επιβεβαιώνει την ύπαρξή του με τις πράξεις του, είτε καλές είτε κακές.

Για πολλούς ήταν και εξακολουθεί να είναι ο «μέγας διδάσκαλος της ελπίδας». Τι λέει ο ίδιος: «Αφ’ ενός ε­πιμένω ότι η ζωή του ανθρώπου είναι μια αποτυχία. Αυτό που σκοπεύει δεν το πετυχαίνει. Δεν καταφέρνει να σκεφτεί αυτό πού θέλει να σκεφτεί και να αισθανθεί αυτό που θέλει να αισθανθεί. Κι είναι αυτό τον οδηγεί σε απόλυτη απαισιοδοξία …  Αφ’ ετέρου, από το 1945 και μετά αντιλήφθηκα – και σήμερα είμαι πλέον πεπεισμένος – πως σημαντική ιδιότητα της κάθε πράξης μου είναι η ελπίδα. Ελπίδα σημαίνει: δεν μπορώ να πράξω κάτι χωρίς να υπολογίσω ότι μπορεί  και να πραγματοποιηθεί ... ».

Γνωστός έγινε ο Σαρτρ προπαντός σαν συγγραφέας θεατρικών έργων και μυθιστορημάτων όπως το «Ναυτία», «Τα βρώμικα χέρια», «Κεκλεισμένων των θυρών» και άλλα. Το λογοτεχνικό του έργο ήταν γι’ αυτόν το όργανο για τη μετάδοση της φιλοσοφίας του, του υπαρξισμού που εξέφραζε τα συναισθήματα της γενιάς που έζησε τον πόλεμο και κατόπιν τα ερείπια, την «κόλαση» που δημιούργησε ο ίδιος ο άνθρωπος κατακτώντας τη θέση του (μη υπάρχοντος) θεού. «H κόλαση είναι οι άλλοι» γράφει στο «Κεκλεισμένων των θυρών».

Σπουδάζει φιλοσοφία στη Σορβόννη. Εκεί γνωρίζει και τη σύντροφό του Σιμόν ντε Μπωβουάρ. Από το 1931 και μετά διδάσκει φιλοσοφία σε γυμνάσια της Γαλλίας. Με το ξέσπασμα του πολέμου συμμετέχει ενεργά στην γαλλική Αντίσταση. Το 1940 ζει για ένα χρόνο σε γερμανική αιχμαλωσία. Μετά τον πόλεμο συνεργάζεται με το κομμουνιστικό κόμμα το όποιο όμως εγκαταλείπει όταν οι ρώσοι εισβάλλουν στην Ουγγαρία το 1956. Ποτέ του ο Σαρτρ δεν υπήρξε μαρξιστής. Έμεινε μέχρι τέλους πιστός στη φιλοσοφία του. Το 1964 του προσφέρθηκε το Νομπέλ λογοτεχνίας, το οποίο όμως αρνήθηκε να απολάβει. Η φιλοσοφία του ήταν κομμένη και ραμμένη στη ζωή που έζησε: παράλογη, απελ­πισμένη. «Έζησα, έγραψα, δεν λυπάμαι για τίποτα ... η ζωή μου έδωσε ότι επιθύμησα και ταυτοχρόνως μου έδειξε πώς αυτό δεν ήταν πολύ».

[1] Στο εβδομαδιαίο γαλλικό περιοδικό "Le Nouvel Observateur", στα τεύχη του Μαρτίου 1980 και που μεταφέρουν αποσπάσματα μιας από τις τελευταίες του συζητήσεις.

4 Δεκεμβρίου 2014

Το Άστρο της Βηθλεέμ στο φως νέων ανακαλύψεων στην αστρονομία

Ο καναδός αστροφυσικός Dr. Hugh Ross θεωρεί πως οι φετινές ανακαλύψεις στην αστρονομία υποστηρίζουν τη θεωρία του. Το Άστρο που οδήγησε τους Μάγους στο Χριστό ενδέχεται να είναι έκρηξη σούπερνόβας. Στην ιστοσελίδα του Reasons to Believe ο Ross γράφει:

Το άστρο που εμφανίστηκε στους Μάγους - ένδειξη της υπόσχεσης της άφιξης του Μεσσία και προτροπή για προσκύνημα στην Ιουδαία - έχει προκαλέσει αρκετές εικασίες [1]. Οι Μάγοι είδαν το ίδιο αστέρι να επανεμφανίζεται ένα με δύο χρόνια αφού το είχαν πρωτοδεί, στο σύντομο ταξίδι τους μεταξύ Ιερουσαλήμ και Βηθλεέμ, μετά από τις συνομιλίες τους με τον βασιλιά Ηρώδη και τους αυλικούς του. Το αστρικό αυτό συμβάν δεν καταγράφεται πουθενά αλλού στην αρχαία λογοτεχνία, γι' αυτό πρέπει αφ' ενός να ήταν αρκετά δραματικό για να τραβήξει την προσοχή των προσεκτικών Μάγων, αφ' ετέρου δε να ήταν αρκετά διακριτικό ώστε να μη προκαλέσει την προσοχή των υπόλοιπων αστρονόμων και αστρολόγων  της εποχής. Το ερώτημα είναι τι είδους ουράνιο γεγονός ή αντικείμενο ταιριάζει στην περιγραφή του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου;

Όπως ανέφερα
σε προηγούμενο άρθρο μου, το καλύτερο είναι να είναι διστακτικός κανείς σχετικά με τις εξηγήσεις για το άστρο της Βηθλεέμ. Το δεύτερο κεφάλαιο του Κατά Ματθαίον μας δίνει μερικές και ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Η λέξη που χρησιμοποιείται στο ελληνικό πρωτότυπο, "αστήρ", μπορεί να σημαίνει πολλά και διάφορα αστρονομικά σώματα, συμπεριλαμβανομένων άστρων, πλανητών, κομητών, αστεροειδών ή μετεωριτών [2]. Ευτυχώς, πρόσφατες ανακαλύψεις που δημοσιεύθηκαν στα περιοδικά "Astronomy and Astrophysics" και "Astrophysical Journal" ρίχνουν νέο φως στις πιθανές εξηγήσεις για το άστρο των Χριστουγέννων.

Οι περισσότερες εξηγήσεις
για το Άστρο αφορούν το φαινόμενο σύζευξης δύο ουράνιων αντικειμένων, π.χ. δύο φωτεινών πλανητών ή ενός φωτεινού πλανήτη με τη σελήνη ή και ενός φωτεινού πλανήτη με ένα λαμπρό αστέρι, να εμφανίζονται κοντά-κοντά στον ουρανό. Το πρόβλημα είναι, πως αντικείμενα σε σύζευξη συνήθως παραμένουν διακριτά, ως δύο διακριτά σώματα δηλαδή, αλλά το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο μιλάει για "αστέρα" στον ενικό. Απ' όλες τις συζεύξεις που έλαβαν χώρα εντός του χρονικού πλαισίου των πέντε ετών, από το 5 π.Χ. (την πλέον ευνοούμενη για τη γέννηση του Χριστού ημερομηνία από τους μελετητές), μόνο η σύζευξη της Αφροδίτης και του Δία (στις 17 Ιουνίου 2 π.Χ.) έφεραν τα δύο ουράνια αντικείμενα αρκετά κοντά έτσι ώστε να εμφανιστούν ως ενιαίο αντικείμενο. Ωστόσο, αυτή η σύζευξη διήρκεσε μόλις μία ώρα και ήταν ορατή ως ενιαίο αντικείμενο μόνο στην Αμερική και τη νότια και δυτική Αφρική [3]. Ακόμη περισσότερο, η σύνδεση αυτή έλαβε χώρα μετά το θάνατο του βασιλιά Ηρώδη, πράγμα το οποίο τοποθετεί την παρατήρηση των Μάγων πολύ αργά.

Άλλοι
έχουν υποθέσει πως επρόκειτο είτε για λαμπρό κομήτη είτε για υπερκαινοφανή αστέρα (σουπερνόβα). Αλλά, αν επρόκειτο για κάτι τέτοιο δεν θα είχε σημειωθεί από τους μελετητές της Κίνας, της Ινδίας, της Αιγύπτου, της Ελλάδας ή της Ρώμης; Ειδικά φαινόμενα όπως είναι οι κομήτες και οι υπερκαινοφανείς αστέρες. Άλλωστε δεν θα ταίριαζε με την περιγραφή του Ματθαίου πως το αστέρι πέρασε σχεδόν απαρατήρητο από τους άλλους, εκτός από τους Μάγους. Επίσης, είναι γνωστό ότι φαινόμενα όπως οι κομήτες, τα αστεροειδή, και φωτεινοί μετεωρίτες δεν επανεμφανίζονται ένα-δύο χρόνια αργότερα, με την ίδια εικόνα και στην ίδια θέση στον ουρανό.

Υπάρχουν όμως κι εκείνοι που
υποστηρίζουν πως επρόκειτο για υπερφυσικής προέλευσης φαινόμενο, για άγγελο ή για την σεκινά, τη δόξα του Θεού. Το κείμενό μας, ωστόσο, δεν φαίνεται να υποστηρίζει ένα τέτοιο συμπέρασμα. Αν τέτοιου είδους θεωρίες μπορεί να είναι δημοφιλείς, πατούν ωστόσο σε μη στέρεο έδαφος, γι' αυτό και προτείνω μια άλλη δυνατότητα η οποία στέκει τόσο επιστημονικά όσο και βιβλικά.

Ακόμη και πριν
πιστέψω στον Χριστό, το Χριστουγεννιάτικο Άστρο είχε γοητεία επάνω μου. Όταν ήμουν διευθυντής παρατηρήσεων στην ομάδα του Βανκούβερ της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας του Καναδά, έδωσα μια διάλεξη σχετικά με το Άστρο της Βηθλεέμ στην οποία υποστήριζα ότι το άστρο ήταν ένας επαναλαμβανόμενος καινοφανής αστέρας (νόβα). Φωτεινοί καινοφανείς αστέρες είναι αρκετά σπάνιοι για να τραβήξουν την προσοχή των Μάγων (που, όπως φαίνεται, περίμεναν ένα σημάδι). Έχουν όμως αρκετά εξασθενημένη φωτεινότητα για να διαφύγουν την προσοχή των άλλων παρατηρητών. Σε αντίθεση με τους υπερκαινοφανείς αστέρες, καινοφανείς αστέρες μπορεί να εκραγούν πολλαπλώς. Ο αστέρας Λευκός Νάνος συσσωρεύει επί αρκετό χρόνο μάζα από έναν άλλο αστέρα, τον Κόκκινο Γίγα, που τον συνοδεύει, μέχρις ότου υποβληθεί σε έκρηξη όπου η φωτεινότητα του όλου συστήματος αυξάνεται κατά αρκετές εκατοντάδες φορές. Κάποια απ' αυτά τα συστήματα Λευκός Νάνοςρυθρός Γίγαντας υπόκεινται σε πολλαπλές εκρήξεις.

Υπήρχε
όμως ένα απροσδόκητο εμπόδιο στην υπόθεση μου. Όλες οι επαναλαμβανόμενες εκρήξεις σε καινοφανείς αστέρες που οι αστρονόμοι είχαν παρατηρήσει μέχρι πρότινος δεν είχαν ρυθμό επανάληψης μικρότερο από τα 10 χρόνια, οι περισσότερες απ' αυτές μάλιστα συνέβαιναν μέχρι και έναν αιώνα μετά! Παρ' όλα αυτά, ως αστρονόμος, πίστευα πως ήταν επαρκώς δυνατή η επανάληψη έκρηξης ενός καινοφανούς αστέρα σε μικρότερο διάστημα από δύο χρόνια και είχα μάλιστα κολλήσει σ' αυτή την εξήγηση, αν και έκανα και μια άλλη υπόθεση περί κατακλυσμικών μεταβλητών αστέρων [4].

Φέτος
, μια νέα έρευνα έδωσε συναρπαστική επικύρωση στην ιδέα επαναλαμβανόμενης έκρηξης σούπερνόβας μικρής περιόδου. Οι αστρονόμοι παρατήρησαν έκρηξη του καινοφανούς αστέρα M31N 2008-12a επαναλαμβανόμενη εντός ενός έτους, μόνο [5]. Μετά από την ανακάλυψη αυτή, μια ομάδα τεσσάρων αστρονόμων απέδειξε πως ένα ορισμένο είδος Λευκού Νάνου εμφάνισε επαναλαμβανόμενες εκρήξεις καινοφανούς αστέρα σε σύντομη περίοδο δύο μηνών [6]. Ο ρυθμός περιστροφής ενός τέτοιου Λευκού Νάνου θα έπρεπε να είναι κοντά στο μηδέν και η μάζα του να είναι 1,38 φορές η μάζα του Ήλιου. Συνεπώς, θα έπρεπε να συσσωρεύει μάζα από έναν συνοδό αστέρα με ποσοστό προσαύξησης 0,00000036 της ηλιακής μάζας ανά έτος. Η ομάδα απέδειξε ότι για ενός έτους περίοδο έκρηξης καινοφανούς αστέρα απαιτείται ο Λευκός Νάνος να έχει μάζα 1,30 φορές (30 % επιπλέον δηλαδή) της ηλιακής μάζας, με το ποσοστό προσαύξησης 0,00000015 ηλιακές μάζες ανά έτος.

Αν και σπάνια στον Γαλαξία μας, τέτοιου είδους υψηλής μάζας, υψηλής συσσωρευτικότητας Λευκοί Νάνοι αναμένεται να υπάρχουν σε επαρκείς αριθμούς έτσι ώστε να δίνουν αξιοπιστία στην υπόθεση ύπαρξης ενός Άστρου της Βηθλεέμ.

Ως Χριστιανοί μπορούμε συνεπώς να αποδεχόμαστε το χριστουγεννιάτικο αστέρι ως σημάδι που οδήγησε τους Μάγους στον Μεσσία που φέρνει Φως και Ελπίδα σ' έναν κόσμο μέσα στο σκοτάδι.


[1]
Βλ. π.χ. Mark Kidger, The Star of Bethlehem: An Astronomer’s View (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999). Courtney Roberts, The Star of the Magi: The Mystery That Heralded the Coming of Christ (Pompton Plains, NJ: New Page Books, 2007). και Michael R. Molnar, The Star of Bethlehem: The Legacy of the Magi (Piscataway, NJ: Rutgers University Press, 2013) για να αναφέρω μόνο λίγα. Το Star of Bethlehem (2009) σε διασκευή του Frederick Larson είναι μπεστσέλλερ DVD στο θέμα αυτό.
[2] Joseph Henry Thayer, A Greek-English Lexicon of the New Testament (Grand Rapids, MI: Baker, 1977): σ. 81–82.
[3] "A Christmas Near Occultation – Venus and Jupiter, June 17, 2 BC,” (21 Νοεμβρίου 2014), http://www.nature1st.net/bogan/astro/occultations/2bcocclt.htm.
[4]
Ένας κατακλυσμικός μεταβλητός αστέρας εντείνει την φωτεινότητά του εκατό φορές και πλέον, για μικρό μόνο χρονικό διάστημα. Οι αστρονόμοι έχουν παρατηρήσει αρκετά φαινόμενα κατακλυσμικών μεταβλητών αστέρων όπου διαδοχικές εντάσεις φωτεινότητας εναλλάσσονται εντός δύο ετών το πολύ, όμως οι κατακλυσμικές αυτές μεταβολές σπάνια συμβαίνουν στο ίδιο επίπεδο φωτεινότητας.
[5]
M. J. Darnley et al., “A Remarkable Recurrent Nova in M31 – The Optical Observations,” Astronomy and Astrophysics 563 (Μάρτιος 2014): L9; M. Henze et al., “A Remarkable Recurrent Nova in M31 – The X-Ray Observations,” Astronomy and Astrophysics 563 (March 2014): L8; Sumin Tang et al., “An Accreting White Dwarf Near the Chandrasekhar Limit in the Andromeda Galaxy,” Astrophysical Journal 786 (1 Μαΐου 2014): σ. 61.
[6]
Mariko Kato et al., “Shortest Recurrence Periods of Novae,” Astrophysical Journal
793 (1 Οκτωβρίου 2014): σ. 136.